تاریخ : جمعه, ۲۴ اردیبهشت , ۱۴۰۰ 3 شوال 1442 Friday, 14 May , 2021
1
در گفت و گو با سرپرست پایگاه پژوهشی محوطه باستانی

سیلک در فهرست جهانی یونسکو، شاید در ۱۴۰۸

  • کد خبر : 1992
  • 21 مرداد 1399 - 17:01
سیلک در فهرست جهانی یونسکو، شاید در ۱۴۰۸

کاشان آنلاین: تا سالروز ثبت ملی “محوطه باستانی سیلک “زمان زیادی نمانده. ۲۴ شهریور ۹۹ که فرا برسد ۸۸ سال از سندخوردن این اثر باستانی و هویت مند به نام مردم ایران می گذرد. بدین ترتیب سیلک نه تنها برای کاشانی ها، بلکه برای کرد و ترک و لر و بلوچ به عنوان یکی از […]

کاشان آنلاین: تا سالروز ثبت ملی “محوطه باستانی سیلک “زمان زیادی نمانده. ۲۴ شهریور ۹۹ که فرا برسد ۸۸ سال از سندخوردن این اثر باستانی و هویت مند به نام مردم ایران می گذرد. بدین ترتیب سیلک نه تنها برای کاشانی ها، بلکه برای کرد و ترک و لر و بلوچ به عنوان یکی از اولین عرصه های یکجا نشینی بشر و خاستگاه های تمدن بشری در فلات مرکزی ایران مایه افتخار است.

اما چرا این اثر باستانی که مناسبت “روز کاشان ” را می توان از روز ثبت ملی آن اقتباس کرد، برغم شهرت جهانی، هنوز در “فهرست جهانی یونسکو” ثبت نشده است؟ این سؤالی است که اغلب ایرانیان ناآشنا با علم باستان شناسی اما علاقمند به این محوطه باستانی ارزشمند از خود می پرسند. برای رسیدن به پاسخ این پرسش و توضیحاتی چند در مورد حال و روز اکنونِ این میراث پرارج، کسی را بهتر از دکتر جواد حسین‌زاده ساداتی در قامت ” سرپرست پایگاه پژوهشی محوطه باستانی سیلک کاشان” نمی توان یافت.

او در گفت و گویی مشروح و مفصل با اشاره به شروع نخست کاوش های سیلک به وسیله هیئت فرانسوی به سرپرستی رومن گریشمن طی سالهای ۱۳۱۲ تا ۱۳۱۶ و ثبت این محوطه در سال ۱۳۱۰ با شماره ۳۸ مستقیم به سراغ مهمترین چالش و دغدغه ی این اثر طی ۴۰ سال اخیر می رود و می گوید: محدوده عرصه سیلک سال ۳۳ توسط دولت وقت خریداری و به اسم دولت اسناد ثبتی آن وجود دارد. پس از آن سال ۴۷ یا ۴۸ برای حفاظت از این اثر به دور محدوده سیلک فنس کشی و نگهبانی هم ۲۴ ساعته برای آن تعیین شد. تا این که در سالهای نخست انقلاب متاسفانه بعضی از اهالی سیلک مجوزهایی از دفتر امام گرفتند تا باصطلاح زمینهای موات و بایر اینجا را آباد کنند در صورتی که سیلک بایر نبود و جزو محدوده میراثی بود. تجاوز به سیلک به اسم کشاورزی و آباد کردن به زمین حدی بود که گویا دفتر امام نماینده ای فرستاد تا دست اندازی ها به سیلک از جمله فنس شکنی ها، جبران شود.

*حسین زاده درباره مساحت عرصه و محدوه اکنون سیلک با اشاره به این که از فراز تپه جنوبی به شعاع ۲۰۰ متر حریم درجه ۱ محسوب می شود می گوید: وسعت حریم درجه ۲ تا تپه جنوبی یعنی عرصه تقریبا مرکزی نیز ۵۰۰ متر است و وسعت حریم درجه ۳ نیز تا عرصه اصلی به طول ۱ کیلومتراست. فاصله‌ی ۷۰ الی ۸۰ متری عرصه و حریم نیز هرگونه فعالیت بدون مجوز ممنوع است. به عبارت بهتر تا فواصل ۱ کیلومتری، ۵۰۰ متری و ۲۰۰ متری با عرصه اصلی سیلک، به ترتیب به عنوان حریم های درجه ۳ تا درجه ۱سیلک شناخته می شود. وی در ادامه می گوید: محدوده عرصه سیلک شامل وسعتی ۴۰ هکتاری ست که بخشی از آن دارای سند مالکیت و در اختیار مردم است اما نیمی از این وسعت هر چند به اسم دولت ثبت شده و سند دارد ولی متصرف غیرقانونی دارد با این حال با تصمیم شورای عالی معماری و شهرسازی صندوقی در سال ۹۸ تشکیل شد به نام “هیئت امنای هدایت منابع آزادسازی سیلک”. همچنین منابعی را در سال ۸۸ در سفرهای استانی هیئت وزیران در اصفهان تصویب کردند تا در محدوده فتح المبین که سال ۹۴ توسط شورای عالی معماری و شهرسازی ابلاغ شد، محدوده و عرصه سیلک ۱۰۰ هکتار از محدوده شهری خارج شود و برای معوض املاک موجود در حریم سیلک، زمینهای موسوم به فتح المبین به شهر اضافه و بخشی از درصدی که حق شهرداری بود هم برای آزادسازی سیلک صرف شود.

*به گفته‌ی سرپرست پایگاه پژوهشی محوطه باستانی سیلک، دبیری این هیئت امنا ابتدا با استاندار بود که بعدها به فرماندار کاشان تفویض شد و شهردار، رییس شورای شهر، دادستان، رییس اداره بازرسی، رییس اداره راه و شهرسازی و نمایندگان اداره میراث فرهنگی شهرستان نیز در این صندوق حضوردارند. بر اساس محاسبات ما تاکنون شهرداری به واسطه کمک به سیلک طی سنوات قبلی نزدیک به ۴ هکتار از عرصه و حریم سیلک را خریداری کرده یعنی ۲/۴ دهم هکتار از حریم سیلک. این مقدار اکنون در اختیار شهرداری است و این ۲/۴ دهم هکتار را با کمک شهرداری در همین هفته تحویل می گیریم. ما حدس می زنیم بسته به این که زمین از کجا بخریم بین ۴ تا ۷ هکتار زمین را می توانیم از عرصه سیلک آزاد کنیم که فرایند آن شروع شده. ما در حال حاضر ۴۰ هکتار عرصه در سیلک داریم، یعنی سیلک از ۴ بخش تشکیل شده. دو تپه شمالی و جنوبی و دو گورستان الف و ب. گورستان الف شرق تپه بزرگ است و گورستان ب هم سمت غرب آن واقع شده که در مجموع این ۴ جزء ۴۱ هکتار مساحت حریم و عرصه سیلک است.

*وی با تأکید بر این که همه این ۴۱ هکتار باید آزاد شود ادامه می دهد: از این ۴۱ هکتار الان نزدیک به ۱۰ هکتار در اختیار دولت است یعنی دو تپه و ۴ هکتار هم در اختیار شهرداری است از ۳۰ هکتار باقی مانده حدود ۱۲ الی ۱۳ هکتار سند دولتی دارد که دست متصرف غیرقانونی است یعنی همان متصرفاتی که حدود سالهای ۵۸ و ۵۹ رخ داده ولی ۱۵ هکتار هم دست مالکین قانونی یعنی اهالی دیزچه است که از سالیان دور شاید از دوره قاجار در اینجا زمین و ملک کشاورزی داشته اند. ما برآوردی که کردیم تقریبا نزدیک به ۲۵۰ میلیارد تومان برای آزادسازی حرائم سیلک نیاز است. برای رفع این مشکل بر اساس همان مصوبه هیئت وزیران، جلسات مختلف به کمک نماینده کاشان در مجلس با رییس سازمان ملی زمین داشتیم و وی گفت ما تلاش می کنیم تا منوط به موافقت استان، زمین دولتی که قابل تعویض با این زمین ها و با ارزش برابر معرفی شود و ما نیز تلاش می کنیم در شورای عالی معماری و شهرسازی این موافقت را بگیریم. بعد از این که فرایند واگذاری عرصه و حریم شروع شد هدف بعدی ما این است که به هر ترتیبی شده زمین های جدیدی را در یک بخشی از محدوده شهر که در اختیار دولت هست از طریق استانداری یا وزارت راه و شهرسازی بگیریم چون مسؤلیت این کار بر عهده وزارت راه و جهاد کشاورزی است تا در گام بعدی و با اخذ منابع جدید، نه طی ۴ یا ۵ سال آینده، بلکه طی ۱۰ سال آتی ما حداقل ۸۰ درصد از عرصه سیلک را آزاد کنیم.

*حسین زاده در پاسخ به چرایی روند طولاتی تعیین تکلیف حرائم سیلک می گوید: در این ۴۰ ساله این فرایند دچار توقف بوده یعنی هیچ کس کاری با سیلک نداشته و فقط پاره ای کنش و واکنش ها میان دولت و مردمی که بخشی از آنها خواهان ساخت و ساز بیخ گوشت سیلک بوده اند و گاهی اوقات دولت مانع می شده. ما سال قبل اولین جلسه هیئت امنای سیلک را در اردیبهشت ۹۸ آغاز کردیم. با تشکیل این هیئت امنا برای آزادسازی سیلک تازه قضیه این اثر باستانی جدی شد. بله این داستان زمانبر است. اول از همه برای موضوع معوض ها شما موافقت شهرستان را می خواهید. دوم در شورای عالی معماری و شهرسازی این پرسش مطرح می شود که برای جابجابی زمین ها جمعیت شهر با مساحت آن تناسب دارد؟ در کنار سایر مسائل، هیئت وزیران و شورای عالی معماری و شهرسازی را باید راضی کنیم که ۲۰ الی ۳۰ هکتار فقط برای سیلک به شهر اضافه کند که این زمانبر است. بعد از این داستان تازه برای زمین های معوض باید تدارک تفکیک، زیرساخت و بسترسازی و آماده سازی دیده شود. به تبع این ماجرا طول می کشد و به همین خاطر ما نمی توانیم قول و وعده بیهوده برای آزادسازی سریع حرائم سیلک بدهیم. این فرایند سال ۸۸ شروع شد و سال ۹۸ به نتیجه رسیده و اگر خوشبین باشیم شاید سال ۱۴۰۸می توانیم قول بدهیم که عرصه سیلک به طور کامل آزاد و آرزوی ثبت جهانی آن عملی شود.

*وی در توضیح بیشتر ممنوعیت های ساخت و ساز در اطراف سیلک می گوید: ما در اینجا عرصه داریم و حریم که ۳ حریم برای سیلک تعریف شده. در عرصه هرگونه دخل و تصرف در آن ممنوع است یعنی حتی در این محوطه، تمیزکاری و انجام کاهگل توسط خود اداره میراث بدون اخذ مجوز نیز ممنوع است. عرصه یعنی خود تپه ها و نقطه ای که اگر آن را تمیز کنی آثار هویدا می شود و این عرصه است. یعنی ما به عنوان باستان شناس و مسول محوطه اگر بخواهیم عملیاتی انجام بدهیم به طور حتم باید از پژوهشگاه میراث فرهنگی و باستان شناسی مجوز داشته باشیم. و اما در مورد فعالیتهای کشت و زرع در اطراف سیلک، ما با کشاورز در اینجا برای کشاورزی سبک مشکلی نداریم، یعنی کسانی که در عرصه سیک زمین دارند اگر ارث برده اند و باغی به آنها ارث رسیده و به کشاورزی سبک مشغول هستند ما حتی می توانیم در زمینه مجوز برداشت آب نیز از طریق گفتگو و رایزنی با اداره جهاد کشاورزی صحبت کتیم تا کشاورزی آنها به شرط نبود ساخت و ساز در همان باغات و مزارع ادامه داشته باشد. در این بین مشکل آنجاست که نه اهالی بومی منطقه، بلکه کسانی از مناطق دیگر به طمع خرید زمین ارزان با متری ۳۰۰ الی۴۰۰ هزار تومان و ساخت و ساز ویلا به درون حریم آمده اند. ما تاکنون نزدیک به ۵ الی ۶ مورد رفع تخلف یعنی تخریب قانونی سازه با کمک شهرداری داشته ایم و مواردی هم خود به خود چون منتج به اجرای حکم زندان می شده، خود شخص به رفع تخلف اقدام کرده. چند مورد رفع تخلف نیز داریم که باید اجرا شود.

*سرپرست پایگاه پژوهشی محوطه باستانی سیلک در ادامه نقدی نیز به برخی اظهارنظرهای غیرکارشناسی ضدمیراثی از سوی مسئولین شهر دارد. جواد حسین زاده در این باره می گوید: یکی از اعضای شورای شهر اخیرأ گفته میراث پول ندارد اما سر و صدایش زیاد است. ببینید ما سر و صدای مان زیاد نیست. ما بالاخره به قانون رسمی کشور باید اعتنا کنیم. در قانون مجازات اسلامی آمده هر کس به عرصه و عیان محوطه و آثار تاریخی تجاوز کند این جرم است. وقتی که محوطه در فهرست آثار ملی قرار می گیرد دیگر نفع شخصی در وهله‌ی دوم اولویت هست. ما خوشحالیم که اهالی کاشان نسبت به آثار تاریخی اینقدر حساسیت نشان می دهند. من به عنوان باستان شناس می گویم این حساسیت برای ما یک سرمایه است اما این حساسیت نباید باعث ایجاد ارائه نظرات غیرکارشناسی شود.

*ما می گوییم در زمینی که مشرف به محوطه باستانی برای کار کشاورزی به ارث رسیده، نباید ساخت و ساز کرد اما این دوستان ناآگاهانه می گویند بگذارید مردم بسازند !! یعنی اگر جمعیت مملکت زیاد شد پس مردم بروند روی عرصه باستانی بسازند ! محوطه های باستانی و آثار تاریخی را در همه جای دنیا منابع فرهنگی در نظر می گیرند. این منابع ذهنیت جامعه نه تنها امروز بلکه آیندگان را تغییر می دهند. قرار نیست نسل امروز ما چون به او فشار آمده از منابع آیندگان هزینه کند و آن را از بین ببرد آن هم منابع تجدید ناپذیر. متأسفانه این اظهارنظر از طرف یک مسئول حقی ایجاد می کند برای کسانی که حقی ندارند. ما با کشاورزی سطحی در عرصه سیلک که شخم عمیق ندارد،ساخت حوض ندارد، درختان ریشه دار مثل توت ندارد مشکلی نداریم. یعنی با کشت و زرعی که باعث تغییر بافت سیلک نشود مشکلی نداریم. ما با ساخت و سازها مشکل داربم که باعث از بین رفتن عرصه و آثاری است که زیر سطح عرصه وجود دارند و باعث نابودی این منبع تجدید ناپذیر می شوند. به خصوص با حفر پی و ساخت و ساز در دوره سیلک ۱ و ۲ که اگر رخ بدهد این عرصه تا ابد از بین رفته است.

*حسین زاده در مورد تأثیر تصرفات اوایل انقلاب در اراضی حریم سیلک می گوید: آن دست اندازی ها تقریبا باعث ۵۰ درصد از تجاوز غیرقانونی به حریم سیلک شده است. این تصرفات در جبهه غربی عرصه سیلک رخ داده که اوایل انقلاب با فنس محصور بود و متاسفانه دست متصرفان است و تلاش می کنیم با رایزنی و گه گاه با راهکارهای قانونی و مشاوره و .. مالکان آنها را متقاعد کنیم تا وضعیت موجود را نگه دارند و در این اراضی ساخت و ساز نکنند یا اگر کسی واقعا نیازمند این است که در جایی دیگر سرمایه گذاری کند ما آن ملک را به قیمت کارشناسی تحویل می گیریم. ما حتی اگر ملکی در حریم سیلک سند نداشت و جزو زمینهای دولت بود و فردی در آن به کشاورزی مشغول بوده، حق ریشه ۴۰ ساله اش که تقریبا بین یک پنجم تا یک چهارم از قیمت زمین است را به او پرداخت می کنیم. اگر مالک بگوید من نمی فروشم ماده قانونی داریم که به اندازه مبلغ کارشناسی به حساب دادستانی واریز می شود و خلع ید از آن ملک صورت می گیرد.

*سرپرست پایگاه پژوهشی محوطه باستانی سیلک، همچنین درباره مجموع پرونده های تشکیل شده علیه تجاوز به حرائم این اثر باستانی می گوید: ما تا امروز نزدیک به ۵۰۰ پرونده درباره این تخلفات تشکیل داده ایم. از تخلفات غیرمجاز تا تخلف ارتفاعی و ساخت و ساز. تصور می کنم بین ۲۰ تا ۳۰ مورد رای قطعی برای تخریب و رفع تخلف داریم. تا الان و دو سال اخیر ما ۲ مورد رفع تخلف بواسطه شهرداری داشتیم یعنی با لودر ملک غیرمجاز تخریب شده. این یعنی شهرداری با میراث فرهنگی بر سر حفاظت از سیلک همراه است و ۴ مورد هم خود اهالی با توجه به رای دادگاه آمدند و خودشان رفع تخلف کردند. ولی در مجموع تلاش داریم با گفت و گو و عدم استفاده از قوه قهریه از سطح تصرفات سیلک بکاهیم. هم اکنون در حوالی تپه شمالی و جنوبی سیلک خانه باغ هایی به تعداد ۱۰ الی ۱۵ مورد داریم که قبلأ به صورت باغ بوده و افراد برای تفریح و تفرج و به شکل غیرقانونی در آنها ساخت و ساز و باصطلاح آنها را به شکل ویلا تغییر داده اند.

*وی در مورد زمان تحقق ثبت جهانی سیلک معتقد است: ما تلاش می کنیم پس از جابجایی ۴ هکتار زمین از طریق شهرداری و معاوضه ۶ هکتار از زمینهای عرصه با اراضی فتح المبین، به یونسکو-که سیلک در فهرست نامزدهای موقت این نهاد هست- بگوییم این اثر جهانی حداقل ۴ الی ۵ معیار از ۸ معیار مورد نیاز برای ثبت جهانی یک اثر را دارد.این ۴ معیار شامل ایجاد کهن ترین تمدن مدنیت و شهر توسط بشر، تولید فلز به شکل صنعتی در این نقطه، کهن ترین منطقه دنیا که خط و نوشته در آن ابداع شد و ۸ هزار تا ۲ هزار و ۷۰۰ سال طوالی ممتد یک شیوه زندگی در منطقه کویر است. حتی یکی از این ۴ معیار نیز برای ثبت جهانی سیلک کافی است و این در حالی است که محوطه هایی تاکنون در دنیا ثبت جهانی شده اند که اگر سیلک ۴ معیار دارد، آنها به زحمت یک معیار را داشتند. گام بعدی ما گرفتن منابع مالی جدید برای تملک عرصه همزمان با فرایند ثبت جهانی سیلک است. ما با کمک شهرداری و دادستانی می توانیم به یونسکو بگوییم که دولت ما ۱۰ هکتار از ارضی سیلک را آزاد کرده و اکنون شما از منابعی که دارید به ما کمک کنید تا بقیه اراضی هم آزاد و ثبت جهانی این اثر تسریع شود.

*حسین زاده در بخشی دیگر از این گفت و گو با اشاره به این نکته جالب که تاکنون در مجموع کاوش های گریشمن و دکتر ملک شهمیرزادی تنها ۵ درصد از سیلک کاوش شده است می گوید: مقیاس و معیار باستان شناسان برای کاوش خیلی متفاوت است. آن زمان که گریشمن برای کاوش به سیلک آمد با ۳۰۰ الی ۴۰۰ کارگر مشغول کار بود و سیلک در مساحتی ۴۰ در۴۰ یعنی حدود هزار متر کاوش می شد. آن موقع گریشمن در مجموع بین ۱ تا ۲ درصد محوطه ۴۰ هکتاری تپه شمالی و جنوبی را کاوش کرد. از این ۴۰ هکتار حداقل دو تپه و ۱۰ الی۱۲ هکتار شامل تپه ها و گورستان ها هستند که اگر محاسبه کنیم بیش از ۹۵ درصد از تپه ها هنوز کاوش نشده است. اما آیا ما باید همه ۹۵ درصد باقی مانده را کاوش کنیم؟ خیر. محوطه های باستانی منابع فرهنگی هستند. اینها باید برای آیندگان هم نگهداری شوند. ما نباید سهم آیندگان را کاوش و پژوهش کنیم. ما هم بر اساس پرسش ها و نیازهای مان آن هم با مشورت و تحقیق به کاوش می پردازیم که ۱۵ سال قبل دکتر ملک شهمیرزادی این کار را با بازنگری سیلک انجام داد. سهم اکنون ما شاید ۱ درصد باشد. بالاخره مردمی که به سیلک می آیند باید چیزهایی از گذشتگان ببیند که ما سعی داریم برای این موضوع در آینده مقداری کاوش در سیلک داشته باشیم.

*وی همچنین درباره چشم انداز آینده سیلک محوطه باستانی سیلک معتقد است: به هر دو تپه در گذشته های نه چندان دور شاید ۲۰ الی ۳۰ سال قبل آسیب هایی وارد شده. مثلا همین جا زمین فوتبال بوده! اول انقلاب حصارها را شکستند و حتی لودر آوردند که تپه ها را صاف کنند! اما از بخت نیک سیلک بود که صاف نشد. اگر این فاجعه رخ داده بود الأن دیگر کاشان را نمی توانستیم یکی از قدیمی ترین تمدنهای دنیا بنامیم. سال ۹۴ برای سیلک تعیین عرصه و حریم شد. اکنون اگر ما از فرایند معوضات گذر کنیم به دنبال طرح ایجاد مجموعه تاریخی فرهنگی سیلک و موزه و بخش پژوهشی آن هستیم. در این بین فکر می کنم طی ۲ الی ۳ سال آینده پروژه بین المللی کاوش در همان سطح گریشمن و دکتر ملک شهمیرزادی را دنبال خواهیم کرد. ما اکنون غیر از مجموعه نمایشگاه موقت و یک سالن نمایش برای پخش مستند ۱۵ دقیقه ای از تاریخچه کاوش ها در سیلک در خود محوطه چیزی نداریم. بر اساس اصول و استاندارد امروزی محوطه های باستانی، آثار باید سرجای خود حفظ شوند که مردم در بافت خود محوطه آنها را ببینند.

لینک کوتاه : https://kashanonline.com/?p=1992

برچسب ها

ثبت دیدگاه

مجموع دیدگاهها : 0در انتظار بررسی : 0انتشار یافته : 0
قوانین ارسال دیدگاه
  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.