تاریخ : جمعه, ۳۰ اردیبهشت , ۱۴۰۱ 19 شوال 1443 Friday, 20 May , 2022
0

ژرفای روزه؛ گویاسازی خاموشی(۱)*

  • کد خبر : 5269
  • ۲۶ فروردین ۱۴۰۱ - ۲۰:۵۰
ژرفای روزه؛ گویاسازی خاموشی(۱)*

استاد احمد اسلامی

کاشان آنلاین: این عنوان، وام گرفته از یکی از شعرهای «سهراب سپهری» (به نام بودهی (۲)) می باشد. فارغ از اینکه سهراب، صاحب چنین تجربه ای بوده یا نه، تعابیر شاعرانه می تواند به عقبه ی ذهن برای درک مطلب کمک کند. این تعبیر یعنی گویا سازی خاموشی، رویکردی مستقیم با «روزه» دارد. مناسک شرعی، در نگاه عرفا و حتی پاره ای از فقها به مثابه رمزی بر رازها هستند و باید رمزگشایی کرد. تبیین بهتر این عنوان البته مستلزم یک تجربه ی عملی است، بیش از آن که یک لفاظی زبانی باشد.

روزه می تواند تجربه ای باشد که ما از این دنیا فاصله بگیریم و به دنیایی دیگر ورود پیدا کنیم. «تراوش بی واسطه نگاه» تعبیر دیگری است که سپهری در یکی از نامه هایش بعد از مرگ پدرش به کار برده است (۳) و روزه را می توان از این منظر نگاه کرد. روزه به تعبیری «خلاف آمد عادت» است و می تواند ما را به دنیایی غیرعادی رهنمون کند. آگاهی های گزارشی و مفهومی، با واسطه است ولی در کنار این ها، آگاهی های فرامفهومی هم داریم که حاصل تجربه ی بی واسطه است.

روزه دارای سه سطح و مرتبه است :

سطح نخست، که همه با آن آشنا هستیم، روزه ی بدن است، روزه ی مناسکی، فقهی، عرفی و معمولی. که هسته ی آن، امساک از خوردن و آشامیدن است. اگر اصول اخلاقی در این نوع روزه رعایت نشود، جز تعب عایدی زیادی ندارد. مانند آن جمله معروفی که از علی بن ابی طالب نقل شده است.

سطح دوم روزه، روزه ی زبان است. کنترل و مدیریت و حفاظت از زبان. این سطح، از سطح پیشین بالاتر است. امام علی در نهج البلاغه فرموده است: نشان عقلانیت و بخردی، سه چیز است: یکی اینکه آدمی وزن خودش را در نظام اجتماعی بشناسد، دومی آنکه آدمی زمان خود را بشناسد، یعنی مجموعه زیست جهان خود را بشناسی و سوم اینکه زبانش را مدیریت کند. وقتی صحبت از مدیریت زبان می شود، نباید فوراً ذهن ما معطوف به دروغ، غیبت و تهمت شود؛ اگرچه این ها هم در جای خود مهم هستند ولی مسئله به این سادگی نیست و نباید روزه ی زبان را به آن فروکاست.

به باور من، بین این سه گانه یعنی «زبان» و «زمان» و «شأن» باید نسبتی تعریف کرد. همه ی مدیریت زبان، به خوب سخن گفتن و حتی سخن خوب گفتن نیست. ما برای آن که سخن خوب بگوییم، باید «کانتکست» (زمینه / مفاد / متن) خودش را رعایت کنیم. سخنی که من می گویم در شأن و منزلت من هست یا نه؟ یا چه بسا سخنی در زمانی زیباست و در زمانی دیگر نازیبا. در جایی دیگر علی (ع) در نامه ای به حارث همدانی می گوید: هرچه شنیدی نقل نکن و هرچه شنیدی رد نکن. یعنی با پیش فرض ها و دگم های خودمان با سخن مواجه نشویم. یعنی ما باید مجهز به عقل «نقّاد» باشیم نه عقل «نقّال».

دو روایت مشابه دیگر هم در نهج البلاغه داریم: زبان انسان عاقل و فرزانه، پشت قلبش است. یعنی او نخست با عقلش می گیرد؛ با قلبش آنالیز می کند و با زبانش بیان می کند. و در روایت مشابه دیگر می گوید: قلب آدم احمق در دهانش است. یعنی آدم احمق، کارکرد عقل را به زبان می دهد. کلمات، کار جابجایی قلبی مفاهیم را تسهیل می کنند. پس، کلمات نباید فقط لفظ باشند. سخن باید «آبستن مفهوم» باشد وگرنه نوعی حماقت است. پس عقل هم می تواند سخن بگوید و او حرفش را با سکوت و در سکوت می گوید. و از اینجا به سطح سوم روزه داری می رسیم.

نوع سوم روزه داری، روزه روان و ذهن است. آدمی باید کارش را با نوعی سکوت آغاز کند؛ نه سکوت عزلت، بلکه سکوت متفکرانه. سطح برجسته روزه، حضور در دنیای سکوت است و در این سکوت است که می توان عقل را گویا کرد. پس به این تعبیر، روزه، گویاسازی خاموشی است. این نوع روزه، نوعی مراقبه ی معنوی است. رد پای این روزه را در متون مقدس هم می توانیم ببینیم. مثلا در انجیل به نقل از عیسی داریم: هیچ کس با خوردن چیزی نجس نمی شود؛ چیزی که انسان را نجس می سازد، سخنان و افکار اوست. در آیه ۱۲ سوره حجرات داریم که از بسیاری گمان ها بپرهیزید چرا که بعضی از آن ها اثم و گناه هستند. در مواجهه با این آیه نباید مفهوم را به موضوعات عادی و دم دستی فرو بکاهیم؛ بلکه می توانیم بگوییم بسیاری از ناهنجاری های روانی و ذهنی می توانند مصداق این آیه باشند. در ادبیات هم رد پای این نوع روزه داری را داریم. حافظ از آن تعبیر به «خلاف آمد عادت» می کند و مولانا در شعر معروفی که با صدای شجریان به مناجات درآمده می گوید: «این دهان بستی، دهانی باز شد / کو خورنده ی لقمه های راز شد». در شعر سپهری هم رد پای بیشتری از آن می بینیم.

اکنون این نوع سوم روزه داری را ذیل چند آیتم صورت بندی می کنم :

نخست آن که باید گفت عارفان، حقیقت هستی را «آگاهی» می دانند. هستی مجموعه ای «شوریده» و «آرام» است. نماد آن هم به لحاظ زبانی، «باد» و «آب» می باشند. در پیوند با نکته پیش باید گفت که: زبان هستی، زبان «سکوت» است و انسان است که باید آن را گویا کند و به نطق درآورد. امام علی در ابتدای نامه ای که به حارث همدانی نوشته می گوید: قرآن را به نطق دربیاور. سپهری می گوید: «گاه در دل یک حرف، خیمه باید زد» یعنی در مواجهه با هستی باید تأمل و درنگ کرد.

در پیوند با دو نکته ی پیشین، می توان گفت که فهم هستی مستلزم «همزبانی با هستی» است. یعنی باید ساکت شد تا فهم کرد. در ادامه می توان گفت که این همزبانی، مستلزم نوعی «تعلیق زمان» است. یعنی ما نباید خود را درگیر زمان کنیم؛ نه گذشته و نه آینده؛ بلکه باید در «حال» زیست کنیم. ما نباید از هستی عدول کنیم یا در آن وقوف کنیم؛ بلکه باید از آن «عبور» کنیم. یعنی دنیای واقعیت و فیزیک را باید بدانی ولی نباید در آن وقوف کنی.

و بنابراین به باور من، روزه ی ذهن، نقشه ی راهی است برای مهندسی و مدیریت ذهن با هدف بازخورد حال زیستی و آرامش و این تقریبا همان مفهومی است که در روان شناسی از آن تعبیر به «ذهن آگاهی» می شود. هدف در این تجربه، دستیابی به (به تعبیر سپهری) «غفلت پاک» است. ما نیاز به غفلت پاکی داریم تا خاموشی را گویا کنیم. روزه ی ذهن، حضور در «خلسه اکنون» است؛ زمانی را صرف سکوت کردن است؛ جور دیگر دیدن؛ ابن الوقت بودن.

پی نوشت:

(۱): این متن از دوشب سخنرانی استاد احمد اسلامی در برنامه های امسال ماه رمضان کانون فرهنگی مسجد میرنشانه، پیاده سازی شده است.

(۲): پاره ی نخست این شعر به نقل از دفتر شعر «شرق اندوه»: آنی بود / درها واشده بود / برگی نه، شاخی نه، باغ فنا پیدا شده بود / مرغان مکان خاموش / این خاموش / آن خاموش / خاموشی گویا شده بود…

(۳): بخشی از این نامه به نقل از کتاب «هنوز در سفرم»: آن روزها که همه ی خویشاوندان در خانه ی ما بودند و چشم ها تر بود، من در «ناظم آباد» تنها در دره ها می گشتم. خود را با همه چیز هماهنگ می دیدم. گاه می شد که می خواستم همه ی گیاهان را ببویم. در درخت ها فرو روم. سنگ ها را در خود بغلتانم. درون من خندان و زیبا بود. اندوه تماشا، که پیشتر ها از آن حرف می زدم، کنار رفته بود و جای آن چیزی نشسته بود که از آن می توان به تراوش بی واسطه نگاه تعبیر کرد.

*متن مکتوبِ سخنرانی در مسجدالحسین (کانون فرهنگی امام حسین). هشتم و نهم رمضان ۱۴۴۳

 

 

لینک کوتاه : https://kashanonline.com/?p=5269

برچسب ها

نوشته های مشابه

ثبت دیدگاه

مجموع دیدگاهها : 0در انتظار بررسی : 0انتشار یافته : 0
قوانین ارسال دیدگاه
  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.