تاریخ : چهارشنبه, ۱ اردیبهشت , ۱۴۰۰ 10 رمضان 1442 Wednesday, 21 April , 2021
0

سيد ابوالرضا راوندي ، كاشانی عربی سرا

  • کد خبر : 2805
  • 19 بهمن 1393 - 15:58
سيد ابوالرضا راوندي ، كاشانی عربی سرا

کاشان آنلاین : در تاريخ ايران زمين و خطّه اصفهان، همواره كاشان مهد پرورش اديبان و دانشمندان بزرگي بوده است كه در توسعه دانش وآگاهي مردم گام هاي مؤثّري برداشته اند،  در ميان اين فرهيختگان، سيد ابوالرّضا راوندي كاشاني، از دانشمندان پارسي زبان قرن ششم هجري است كه با تأليفات گرانسنگ و تدريس در مدرسه […]

کاشان آنلاین : در تاريخ ايران زمين و خطّه اصفهان، همواره كاشان مهد پرورش اديبان و دانشمندان بزرگي بوده است كه در توسعه دانش وآگاهي مردم گام هاي مؤثّري برداشته اند،  در ميان اين فرهيختگان، سيد ابوالرّضا راوندي كاشاني، از دانشمندان پارسي زبان قرن ششم هجري است كه با تأليفات گرانسنگ و تدريس در مدرسه مجديه كاشان و به جا نهادن ديواني گرانسنگ از اشعار عربي خود، زبان و ادب عربي را پاس داشته و تاريخي مدوّن از حوادث زمان خويش و گنجينه اي از معارف اسلامي به يادگار نهاده است. در اين مقاله كه از بررسي ديوان وي و منابع ادبي مربوط فراهم آمده است، معلوم گشته كه  ابو الرّضا راوندي وارث دوره جمود شعر عربي و پيرو سبك شعر سنّتي عرب است، وي با پيروي از شيوه تصوير گري پيشينيان، تضمين و اقتباس ، هنر ادبي خويش را به نمايش گذارده و در اشعارخود، خصلت مردم باوري، نوع دوستي وگرايش شيعي خود را آشكار ساخته و با زبان شعر به تبليغ مباني تشيّع پرداخته است و در قصيده اي كه جزئيات هجوم سپاه ملكشاه سلجوقي به نواحي ميمه تا نطنز و كاشان  را به نظم آورده است،  وحشي گريها و قتل و غارت  آن ها در اطراف كاشان  و پايمردي دو تن از بزرگان اين شهر را شرح كرده است و با اثر خود،  سندي معتبر از تاريخ قديم كاشان به جا نهاده است.

كليد واژه ها: شعر، سبك، راوندي، مقدّمه قصيده، كاشان

مقدّمه

در تاريخ ايران زمين؛ و خطّه اصفهان، کاشان مهد پرورش دانشمندان بسيار و در علوم مختلف بوده است. از  دانشمندان نجومي نامور مانند غياث الدين جمشيد کاشاني تا عارفان و اديبان و مفسراني چون فيض کاشاني، بابا افضل مرقي،  ملا عبد الرزاق کاشاني، ملافتح الله و ملاحبيب الله شريف و بزرگاني كه با برگزاري حلقات درس در مدارس ديني، به حفظ ميراث اسلام و توسعه علم و ادب پرداختند. در ميان اين فرهيختگان سيد ابو الرضا راوندي،  با تأليف آثاري گرانسنگ در زمينه فقه و تفسير و  ادب  عربي و سرودن شعر به زبان عرب، در رديف خادمان زبان و ادب عربي و شاعران برجسته ايراني عربي سرا چون  بشّاربن برد، زياد أعجم، ابونواس، صاحب بن عبّاد، مهيار ديلمي قرار مي گيرد.

سيّد ضياء الدين، ابو الرّضا حسني راوندي كاشاني، از مشايخ قرن ششم هجري و فارسي زبان تازي سرايی است كه ديواني گرانسنگ از اشعار  عربي وي به دست ما رسيده است. در اين مقاله به استناد پژوهشي كه در اين ديوان و ساير مراجع ادبي صورت گرفته است، شخصيّت اين فرزانه از سروده هايش استخراج شده و معلوم گشته كه وي وارث دوره جمود شعر عربي است و در چكامه هاي خود از شعر سنّتي عرب تقليد كرده و از مضامين فارسان  اين مضمار اقتباس نموده و شيوه تصويرگري شاعران عباسي  را به كار گرفته است. و در اغراض گوناگون شعری مانند مدح، غزل، وصف و رثا ، خصلت مردم باوري و نوع دوستي وگرايش شيعي خود را آشكار ساخته و به تبليغ مباني تشيّع پرداخته است و با صنعت تضمين و تلميح حكمتهايي از ارزشهاي برگرفته از فرهنگ قرآني را به سلك نظم كشيده است. راوندي در قصيده نونيّه و ديگر اشعار خود فجايع و آلام بار آمده از  تهاجم  سپاهيان ملكشاه سلجوقي به كاشان و توابع آن و ستمهايي كه بر مردم اين ديار رفته، و ايثار و سخاوت بزرگان آن روزگار كاشان را شرح داده است.

 شخصيّت و آثار علمي

سيد ضياء الدّين ابو الرّضا، فضل الله بن علي بن عبدالله الحسني راوندي، از سادات جليله راوند كاشان است و نسبش به امام حسن مجتبي عليه السلام مي رسد. وي از فرهيختگان قرن ششم هجري در كاشان ، مدرّس مدرسه مجديه[۱] اين شهر و سرآمد دانشمندان عصر خويش بود . از تأليفات وي آثاری چون كتاب الكافي في التفسير، ضوء الشّهاب، مقاربة الطِّّيّه إلی مقارنه النيّه، الاربعين في الأحاديث، الكافي في علم العروض و القوافي، نظم العروض و الطبّ الرضوي را نام برده اند.( مقدمه ديوان، ص يا) و تنها اثر باقيمانده و در دسترس وي ديوان شعري است كه در بردارنده ۱۸۶۰ بيت از  سروده هاي وي است و از اسناد معتبر تاريخ قديم كاشان و حوادث آن روزگار به شمار مي آيد. اين ديوان توسط آقاي سيد جلال الدين اُرموي مشهور به محدّث تحقيق و تصحيح شده و در سال ۱۳۴۴ به زيور طبع آراسته گشته است.

نسب و گرايش اعتقادي شاعر

سيد ابو الرضا راوندي از سادات حسني است و در ضمن قصيده اي خود را از ذرّيه اهل بيت عليهم السلام معرّفي مي كند و مي گويد:

يا ربِّ ما لي شفيعٌ يومَ    منقلبي            إلاّ    الّذين    إليهم  يَنتهي   نسَبي

المصطفی و هْوَ جدّي ثمّ فاطمةُ           أمّي و شيخي عليّ الخير و هو أبي

                                                                    ديوان سيد ابوالرّضا الراوندي ، مقدمه صفحه ك

وي از ولايت گرايان مي باشد و در باره امامت امير مؤمنان، علي بن ابي طالب عليه السلام مي گويد:

محمّدٌ خيرُ مبعوثٍ و أفضلُ     مَن         مَشی علی الأرض مِن حافٍ ومُنتعِل

ثُـمّ  الإمامة    مَهـداه      مرتّبهٌ        مِن  بعـدِه   لأميـرِ المؤمنيـن علي

                                                                                     (همان، ص ۱۵۵ )

و پس از نام بردن از ائمّه اثنی عشر عليهم السّلام، در باب امام عصر( ارواحنا فداه) مي گويد:

القائمُ الحقّ و الحاكي بطلعتِه        طلوعُ بدرِ الدّجی في دامسٍ طَفل

                                                                                     (همان )

در چارپاره اي كه در اظهار ولايت نسبت به أئمّه أطهارعليهم السلام سروده است

 مي گويد:

بني الزّهراء    إنّكُمُ     الأئمّة             و في أيديكـمٌ منّـا الأزمّة

يريدُ ليطفئ   النّورَ   المصفّی             و يأبی اللهٌ  إلاّ أن   يتمّـة

                                                                                   (همان، ص۱۱)

 وي اهل توسّل به خاندان عصمت و طهارت بود، در توسّل به علي بن محمد الباقر عليهما السلام كه در مشهد اردهال كاشان مدفون است مي گويد:

توسّلتُ فيها بالفتی ابن   الفتی الّذي         توطَّن  هذا المشهدَ الطّاهر الطّهرا

عنيتُ ابنَ بنتِ   المصطفی و وصيّه         أخاالصّادق بنَ الباقر السّيد الحبرا

                                                                                  (همان، ص ۱۲۷)

راوندي شيفته زيارت مرقد پيامبرصلی الله عليه و آله و قبور أئمّه مدفون در بقيع عليهم السلام بود و در يكي از مدايح خويش مجد الدّين را به زيارت كربلا و نجف و مدينه و بقيع ترغيب مي كند:

و  زُرِ المشاهدَ  كلَّها                تلك المقدّسةَ   العظاما

فيها  ودائعُ  آل أحـ                مدَ أخفروا فيها الدماما

                                                                                 (همان، ص۱۱)

 شعر سنّتي راوندي

دوره راوندي يعني اوائل قرن ششم هجري ادامه گرايش شعر عربي به جمود بود، جمودي كه موجب شده بود تا شاعران موضوعات و معاني قديمي را رها نكنند، راه تنوّع بخشيدن به افكار خود را گم كنند و كمتر به تنوّع در موضوعات و معاني بينديشند. بيشتر اشعار آنها در موضوعات سنّتي، مراسم، مناسبتها، اعياد و الغاز سروده مي شد(الفنّ و مذاهبه في الشّعر العربي، ص ۲۹۷).

راوندي نيز كه زبان اصلي او عربي نبود، جز در محدوده افكار و خواطر قديمي شاعران عرب شعر نمي سرود و قادر به نوآوري نبود، به همين دليل پيرو شعر سنّتي عرب مي شود.

شعر راوندي بيشتر شعر غنايي يا وجداني ( Lyrigue )[2] و قصصي (Epigue  )[۳] است سروده هاي وي نمادي از شعر كهن عربي است، زيرا از ويژگيهاي معنوي شعر دوره جاهلي و صدر اسلام چون صداقت در گفتار،[۴]  وجداني بودن،[۵]  سادگی،[۶]  جامعیت در گفتار،[۷]  اطاله و سخن گريزي[۸] و صور خیال مبتنی بر تشبیهات برخوردار است و از نظر ساختار صرفي و نحوي عبارات آن متين، گويا و رسا مي باشد و در مواردي  مانند سبك آغاز قصايد، اقتباس ، تضمين، تلميحات، تصوير سازي، شيوه شاعران قرن سوّم و چهارم هجري را دارد؛ از اين رو  برخي از قصايد به سبك رسائل ادبي است ( ديوا ن الرّاوندي ص ۱۴۲، ۱۶۱، ۱۹۴) و يا شعر مربوط به مناسبت ها و مراسم و در تهنيت  عيد فطر( همان، ص ۳۸ – ۴۰) و يا عيد نوروز (همان، ص ۱۹۶،۱۳۱،۵۳،۹)مي باشد و در آثار او نمونه هايي از الغاز[۹] (همان،ص ۱۹۸) به چشم مي خورد . پرداختن به همه اين موارد از حوصله اين مقاله خارج است، از اين رو پاره اي از اين ويژگيها مانند سبك مقدّمه قصايد و تصوير گري شاعر بررسي و نمونه هايي از تضمينهاي نهفته در اشعار وي ارائه شده است ، در مثل آورده اند:«ما لا يدرك كلّه لا يترك كلّه»( شرح نهج البلاغة، ابن ابي الحديد، ج۱۹،ص۷۵)

مقدّمه قصيده

شاعراني كه از شعر كهن عرب تقليد مي كنند، قصايد سنّتي خود را با مقدّمه‏هايي شروع مي كنند كه شاعران جاهلي و قبل از اسلام بسياري از قصايد بلند خود را با آنها آغاز كرده‏اند؛ آنان مقدّمه قصيده هايشان را با ‏توصيف اطلال و دمن، تغزل،  وصف كجاوه ‏نشينان، ياد ايّام  جواني، شرح حال پيري و  وصف خيال يار آغاز مي كردند و شاعران صدر اسلام نيز سبك آنان را در پيش گرفته و در مقدّمه‏هاي موروثي قصيده هاي آنها نيز هيچ عنصر جديدي به چشم نمي خورد و تنها، در مقدّمه جواني و پيري و مقدّمه دلاوري، آن هم در نزد برخي از آنان، پاره اي از مفاهيم اسلامي رواج يافت. اين سبك در بين شاعران دوره اموي و عباسي و پس از آن و در ميان مولدون و ايرانيان عربي سرا نيز ادامه يافت.

ابو الرضا راوندي ايراني نيز به تقليد از شعر سنّتي عرب، بسياري از قصيده هاي خود را با مقدمه هايي شروع كرده است كه در سبك شاعران دوره جاهلي مانند امريء القيس و زهير بن ابي سلمي و كعب بن زهير و حطيئه و حسّان بن ثابت رواج داشت.

الف: مقدّمه طللي[۱۰]

بيشتر مديحه سرايان قصايد خود را با  مقدّمه‏هاي طللي آغاز كرده اند، در اين نوع از مقدّمه ها، شاعران منازل و خانه هايي را كه روزگاري را در آن سپري كرده اند، نام برده، بر آنها مي گريند، زبان به شكوه مي گشايند و از ياران خويش درنگ بر كنار آنها را طلب مي كنند و حوادثي را كه  موجب تغيير آنها گشته، كوچ صاحبان خانه‏ها، شرح آنچه را كه برسر اين منازل آمده و  اشتياق و درد فراق خود را بيان مي كنند، تا ديگران را به خود متوجّه سازند، آنگاه به موضوع قصيده مي پردازند. به عنوان نمونه :

۱- زهير بن أبي سلمي، شاعر جاهلي، مقدمه قصيده ميميه خود را با مطلع زير آغاز

مي كند:

أمِن أمِّ أوفی دمنةٌ  لَم تكلّم                     بحَومانة الدرّاجِ  فالمُتسَلّم

                                                                                    (ديوان زهير بن أبي سلمي، ص۹۹)

۲- أعشی  در آغاز قصيده خود آورده است:

ما بكاءُ      الكبيرِ       بالأطلال              و سؤالي و ما ترَدّ سؤالي؟

                                                                                    (ديوان الأعشی الكبير، ص۱۳۸)

۳- لبيد بن ربيعه، معلّقه مشهورش را با مطلع زير شروع مي كند:

.لِخولةَ أطلالٌ ببرقةَ ثَهمَدِ              تلوحُ كباقي الوَشم في ظاهر اليد

                                                                                     (جمهرة أشعار العرب، ص ۱۷۱)

۴- نمر بن تولب، شاعر مخضرم[۱۱] در آغاز مقدّمه قصيده اش آورده است:

تأبّدَ من أطلالِ عمرةَ مأسلُ           و قد أقفرَت منها شراءٌ فيذبل

                                                                                     (همان، ص ۲۴۷)

 ۵- ابن مقبل، شاعر صدر اسلام، مقدمه قصيده اش را با اين مطلع آغاز مي كند:

سائِل بِكَبشَةَ      دارِس   َ الاَطلالِ          قَد هَيَّجَتكَ رُسومُها لِسؤالِ

                   (مقدمة القصيدة في صدر الاسلام،  ص۳۰ به نقل از ديوان ابن مقبل ص ۲۲۵)

۶- شاعر ايراني، مهيار ديلمي، مقدمه يكي از قصيده هايش را با مطلع زير آغاز مي كند:

هل عند هذا الطلَل الماحلِ           مِن جَلَدٍ يُجدي علی سائل

                                                                            (مهيار الّديلمي حياته و شعره، ص ۱۱۶)

  ابو الرّضا راوندي نيز به تقليد از اين شيوه برخي از قصايد خويش را با مقدمه طللي شروع كرده است كه پاره اي از آنها به قرار زير است:

۱- مقدّمه قصيده اي را كه در مدح قوام الدّين ابوالقاسم ناصر بن علي مي باشد، با ابيات زير آغاز مي كند:

حثّـوا المطيَّ فهذا الصّبحُ قد جشرا          و  صَفّف الأفقُ من أنـواره  طررا

و قيّـدوهـنّ  في رَبـعٍ  بكاظمـةٍ         و زَوّدوهـنّ   مِن  روحـائِها نظرا

و استوقفِوهنّ في أطلالِهم    فعَسی          إن تفقــد العين عينا  تَقتـفِ الأثرا

سقياٍ  لها و لربعٍ كنتُ    آلفُه  حينا          و عصــرُ  شبـابٍ  يا له  عصرا

و يا سـقَی الله  أيّامـاً  مضَين لنا           في جبهةِ الدّهر كانت تحسِب الغررا

عهدَ الشّباب جزاك   الله   صالحةٍ           فقد   غدوتُ    حميدَ  الذّكر  مدّكرا

                                                                                (ديوان الراوندي، ص۱)

و براي حسن تخلص، چشم خود را خطاب قرارداده، مي گويد:

تَذري كذا    دُرَرا حتّی تَعلّمَه              فمي فأصبحَ   جدّا ينثُر الدُّررا

في مدحِه لقوام الدّين    سائرة             صدر البرايا جميعا سيّدا الوزرا

                                                                                        (همان، ص۲)

۲- مقدمه قصيده ديگري را كه در مدح مجد الدّين[۱۲] سروده است، با مطلع زير آغاز

مي كند:

توسّمتُ رسمَ الدّار مِن أمّ     حارث           و قد دُقّتِ  الاخفافُ قاعَ   البلاكث

                                                                                     ( همان، ص ۱۳)

سپس به تمجيد از ممدوح تخلّص جسته و صفات پسنديده وي را بر مي شمارد و

مي گويد:

تسدّی العلی قصداً و لا قصدَ أجدَل        عتاقُ الضّواري عنده كالأباغث

                                                                                               (همان)

۳٫ مقدمه قصيده اي را كه در مدح بهاء الدّين سروده است، با ابيات زير شروع كرده است:

قِف   بالمطيّ فلاتَ حينَ   مناصِ              نقصي الذّمامَ لأربعٍ    و عراص

دمَن خضمنَ لكلّ ريحٍ     زعْزعٍ               و لكلِّ   أوطفِ   راعدٍ  عرّاص

و در ياد ايّام گذشته و حسن تخلّص مي گويد:

سقياً لهـا و  لعهـدِها فلقد   مَضی         كالبـرقِ أومضَ في متـونِ نشاصِ

لا بل سَقی عهـدَ الصبی ذو هَيدبٍ          يَطِسُ   الفـلا  بحَبـابه  الـرقّاص

الأرضَ  منــه  ثـرّة  مخضَـلّةٍ          و الـرّوضُ منـه مُستنـيرٍ  واص

كنَدی  بهاءِ الدّين  يَستقري   الوَری          فينــالُه الدّاني معـا  و القـاصي

                                                                                       (همان، ص۱۴۶)

و در ادامه به وصف ممدوح مي پردازد.

راوندی در حسن تخلّص مانند پیشینیان از قبيل صاحبان معلّقات سبع، بحتري، متنبّي،  شريف رضي و مهيار ديلمي به ناگسستگي و ارتباط وثيق بين مقدمه و مدح ممدوح، سخت پاي بند است و پس از وصف منازل، ياد  ايّام گذشته و خاطرات خويش، بدون تكلّف و گسستگي مطلب، نام ممدوح را به ميان مي آورد و به وصف او مي پردازد و در اين باب نيز استطراد و سخن گريزي رايج در شعر كهن عربی را به كار مي گيرد.

ب- مقدمه غزلي

از مقدّمه هاي متداول در شعر دوره جاهلي مقدّمه غزلي است، محور  غزل اين دوره توصيف ويژگيهاي محبوبه اي واقعي يا خيالي بود كه شاعر سخت دلباخته او  بود، از اين رو در مقدّمه قصيده خود زمزمه درد جانسوز فراقش را سر داده و در هجران او اشك مي‏ريزد و از آنجا كه معيارهاي زيبايي جاهلي بر دلهاي شاعران آن دوره غلبه داشت، صفاتي را نيكو شمرده اند كه در تصوير ويژگيهاي محسوس، نمونه عالي زن جاهلي را به تصوير مي‏كشد و در غزل شعر صدر اسلام نيز تنديسهايي كه از معشوقه‏ها تراشيده اند، در كاستي و فزوني با مجسّمه‏هاي عصر جاهلي فرقي ندارد، مجسّمه‏هايي است كه فقط اندامهاي پيكر آن‏ها آشكار گشته و افسون‏گريهاي مادي آنها نمايان مي‏شود. در اين نوع غزل از توجه شاعر به ويژگيهاي روحي و معنوي، اثري نيست، مانند آنچه در شعر برخي از شاعران صدر اسلام به چشم مي خورد. حساّن بن ثابت قصيده‏اي را كه بر رشادتهاي مسلمانان در جنگ بدر، مي‏بالد و حارث بن هشام را به خاطر فرار از ميدان جنگ، سرزنش مي‏كند، با تغزّل و توصيف همسر خويش آغاز مي كند( مقدمة القصيده في صدر الاسلام، ص۵۰،) ولي شاگردان مكتب اهل بيت(ع) در غزل خود از اين نوع رويكرد روي گردانده و دستمايه تغزّل خود را تغيير مي دهد.

كميت زيد أسدي در آغاز قصيده اي كه در مدح اهل بيت عليهم السلام سروده است،

 مي گويد:

طرِبتُ و ما شوقا إلی  البيضِ  أطربُ        و لا لعبا منّي و ذو الشّيب  يلعبُ؟

و لـم يُلهِـني دارٌ و لا  رسـمُ  منزل       و لم    يَتطَرّبني   بنانٌ   مخضّبُ

و لكن إلی   أهل الفضائل     و النّهی        و خير بني الحوّاء و الخير  يطلبُ

إلی النّفَـر   البيـض    الّذين  بحُبّهِم        إلی  الله   فيما    نالنـي   أتقرّبُ

                                                                (الكميت بن زيد و قصائده الهاشميّات، ص ۱۱۸ )

ابو الرّضا راوندي نيز بعضي از قصيده هاي مدحي خود را با مقدّمه غزلي شروع كرده است. برخي از قصايد وي به قرار زير است:

۱- در مدح بهاء الدّين با مطلع :

سفرَت لنا عن سنّةِ البدر          إحدی الخرائدِ من بني بدر

                                                                     (ديوان الراوندي، ص ۹۳)

۲- در مدح بهاء الدّين با مطلع:

مُقلُ الظبّاء إذا رمَين قواصدُ         و قلوبُنا   أبداً لهنّ مقاصدُ

                                                                                همان، ص۱۰۰)

۳٫ در مدح جلال الدّين، ابو الفضل عبيد الله بن ناصر، با مطلع:

أظهَر الصدَّ الغزالُ             أدلالٌ   أم مَــلال؟

                                                                       (همان، ص۱۳۳ )

۴٫ در مدح علي بن قارن:

مَن كان يَصبوا إلی الأوصاف و الغزَل         أو كان يُنسب بالأحداج و الكلل؟

                                                                                  (همان، ص ۱۵۴)

وي در ادامه اين ابيات به تقليد از كميت زيد أسدي از پرداختن به وصف زنان روي گردانده و به تبيين عقائد توحيدي و مباني مكتب تشيّع پرداخته، خود را فارغ از شراب و آواز كنيزكان دانسته، به توصيف خداي خويش مي پردازد و مي گويد:

أو يستَحِثّ  كؤوسَ  الرّاحِ     يشفَعُها       شدوُ   القيان    فإنّي عنه في شغل

توحيدُ ربّي أحری     أن     يُرام به       وقوعُ زرّ الهدی   في عروة العمل

                                                                                  ( همان، ص۱۵۴)

مقدّمه وصف خيال

در مقدّمه وصف خيال، شاعر، خيال محبوبه‏ خود را توصيف مي كند، خيالي كه در دل شب، بيابانها را در نورديده و به سراغ او مي آيد. اين نوع مقدّمه از مقدّمه‏هاي  فرعي قصيده‏هاي جاهلي است كه در اشعار اسلامي آن‏ را به كار برده اند.

ابو صخر هذلي مقدّمه يكي از قصايد خود را با مطلع زير آغاز مي كند:

لقد هاجني طيف لداوود بعد ما         دنَت فاستقلّت تالياتِ الكواكب

                                                                             ( موسوعه شعري)

عمر بن ابي ربيعه در آغاز مقدمه طيف خيال خود مي گويد:

ألمّ طيفٌ فهاجَ لي  طربي           ليلة  بِتـنا   بجانبِ   الكثب

ألمّ  بي و  الرّكاب  ساكنةٌ           ليلاً و همّي بذكرتي و صبي

                                                                                         (همان)

حسان بن ثابت مقدّمه قصيده اي را كه در مدح پرچمداران نبرد أحد سروده است، با مطلع زير آغاز مي كند:

مَنَعَ النَّومَ بالعَشاءِ       الهُمومُ          و خَيالٌ   اذا تغورُ   النّجومُ

                                                                  (ديوان حسان، ص ۲۲۲)

ابوفراس حمداني  مطلع قصيده خود را با بيت زير آغاز كرده است:

أقناعةٌ من بعد طول جفاءِ            بدنوّ طيفِ من حبيب ناء

                                                                           (موسوعه شعري)

مهيار ديلمي مقدّمه يكي از قصايد خود را با طيف خيال آغاز مي كند و مي گويد:

أرَوَّضَ الوادي أو ابيضّ الغسَقْ              أم طيفُ ظمياء علی النّأي طرَق

                                                                (همان)

ابو الرضا راوندي در قصيده اي كه در مدح سعيد عزيز الدّين مستوفي سروده است و با مطلع :

من لبرق علی البراق أنارا        ملأالخافقين نورا و نارا

شروع مي شود، مي گويد:

زارني طيفُها علی  النّاي  منها            حيّ طيفٍ من الأحبّة زارا

زارني و الضّلامُ مدّ علی   الآ            فاقِ من  جنحِ  ليله أستارا

                                                                                            (ديوان الراوندي، ص ۲۴)

و قصيده اي كه برای تهنيت عيد نوروز به بهاء الدّين، سروده است با مطلع زير آغاز

مي شود:

أنّی اهتديتَ لنا يا طيفها السّاري             تطوي الفلا بين أنجاد و أغوار

                                                             ( ديوان الراوندي، ص۱۳۱)

مقدمه اي با ياد أيّام جواني

شاعراني كه قصايد خود را با سخن گفتن از جواني و پيري آغاز كرده اند، دفتر زندگي گذشته خود را گشوده و بر روزهاي گذشته خويش افسوس مي خورند، مانند آنچه كه در پاره اي از اشعار شاعران جاهلي به چشم مي‏خورد. آنها خاطرات دوران جواني،  بهره‏مندي‏ها، لذّتها و دلاوريها در طلب زن، رفتن به صحرا براي شكار يا سفر و حضور در ميگساري ها را به نظم مي كشيدند. شاعران صدر اسلام نيز با ياد دوران گذشته خويش اميدواري به حسن عاقبت وپاداش نيكي كه خداوند به نيكان پاك وعده داده است را زمزمه مي كردند.

كعب بن زهير، شاعري كه اسلام را درك كرد، از فقدان جوانيش ناليده، در برابر پيري خود اظهار بي‏تابي كرده و دوران گذشته، خوشيها و ناز و نعمتهايش را به ياد مي آورد و با دلسوزي بسيار نسبت به جواني از دست‏رفته، مي‏گويد:

بانَ الشَّبابُ وَ اَمسَی الشَّيبُ    قَداَزِفا         وَ  لااَری   لِشَبابٍ  ذاهِبٍ   خَلَفَا

عادَ السَّوادَ    بَياضًا      في مَفَارِقِهِ        لامَرحَبا بِهذا   اللَّونِ    الَّذي رَدِفا

                                                                     (ديوان كعب بن زهير، ص ۴۵۶)

ابو الرّضا راوندي، يكي از قصايد مدحي خود را با ياد ايّام جواني آغاز كرده است و

 مي گويد:

عهد الصبی أين ذاك المشرع الصّافي      و أين برد الشّباب   السابغ الضّافي

                                                                       (ديوان الراوندي،ص ۹۴)

وي مقدمه قصيده مدحي ديگري را با ابياتي آغاز كرده كه حكايت ياد شاعر از ايّام جواني و شرح حال پيري است و مي گويد:

ردَّ    المدامةَ عنّي    أيّها    السّاقي          فإنّ حربي   قد قامَت علی  الساق

ما يَزدهيني لحاظُ    الغيد     يشفَعه         ألحانُ طلّ   إلی   أوطار   إسحاق

ما للمشيبِ و قد خطَّ   المشيبُ  علی          فــودَيًّ من مستنير اللّون  برّاق

من بعدِ ما أصبحا ـ سقياًً  لعهدهما           جنحَيْ   دجی قطّ ما ريعا بإشراق

كان الشّبــابُ  دُجی ليل  تعوذُ به          هنات مجــرٍ إلـی اللّذات  سبّاق

                                                                                 (همان، ص ۹۵)

و نيز در مدح مجد الدّين كه با مطلع زير شروع شده است:

آهٍ      لبرقٍ    ومضـا           هـاج   غرامي  و  مضی

مي گويد:

لهفـي علی  عهدِ  الصبر        أفلَتَ     عنّــي   و  انقضی

جار علـيه   الشّيبُ لمّـ         ـا    أن   قضا    فلا   قضا

أظلمتِ     الدّنيـا   علی        عينــي لمّــا    أن   قضی

و سپس با حسن تخلّص به مدح مي پردازد و مي گويد:

بل أنظمُ   المدحَ    لمن           كان     له   مُفتــرضا

لناصر    الإسلام مجـ           ـديّن   ذاك   المرتضی

                                                                                                 (همان، ص ۴۲)

علاوه بر اينها راوندي برخي از قصايد خود را با مقدّمه هايي در وصف طبيعت ، وصف شراب و  وصف اشتياق خويش آغاز كرده است.[۱۳]

اقتباس و تقليد در شعر راوندي

راوندي علاوه بر آنكه در سبك قصايد پيرو شعر سنّتي عرب است، در اشعار او تعابيري مانند دعوت به بربستن بار سفر، درنگ در ديار يار ، ذكر ايّام گذشته و دعا بر باريدن باران بر سرزمين ممدوح وجود دارد و نيز مضاميني در شعر او  به چشم مي خورد كه در اشعار شاعران نامدار عرب همچون شنفري، امريء القيس، زهيربن ابي سلمی، خنساء، كعب بن زهير، كميت زيد اسدي، جرير، شريف رضي، متنبّي، بحتري، ابن رومي، ليلی أخيليّة و مهيار ديلمي رايج بود  و در شيوه شعر رثايي، در بيان عظمت حادثه و شدّت اندوه و افسردگي، وصف مرثی و دعا براي باريدن باران بر قبر وي سبك شعر جاهلي و صدر اسلام را دارد.[۱۴]

 تصوير گري در شعر راوندي

راوندي مانند پيشينيان به ارايه هاي حسّی همچون جناس، طباق و تصوير بسنده مي كند او در تصوير گري شيوه برخي از شاعران دوره عباسي مانند  ابن معتز را دارد كه تصوير گري او فلسفي نيست و از صنعت تشبيه استفاده مي كند( الفن ومذاهبه في الشعر العربي، ص ۲۳۷) ابن معتز در وصف گل نرگس مي گويد:

كأنّ أحداقَها في حسن صورتها                  مداهنُ التِّبر في أوراقِ كافور

و يا در مورد گل آذريون مي گويد:

كأنّ     آذريونــَــــــها           و الشّمسُ فيـــــــه كالية

مداهــــــنٌ      من ذهبِ           فيهــــــا  بقايا  غاليــة

                                                                 (همان)

اين نوع تصوير گري در شعر ابن رومي نيز به چشم مي خورد، آنجا كه مي گويد:

كأنّ آذريونَنا و الشّمسُ منه عالية              مداهنٍ من ذهب فيها بقايا غالية

                                                                                            (همان)

راوندي  در شعر مناسبت كه براي تبريك نوروز سروده است، مي گويد:

فالماء بين   مجوشن  و  مزرّد             و الرّوض بين مفـوّف و مدنّر

و كأنّ نرجسَها إذا      استفبلته             متدلّل    يرنو  بطرف   أحور

و عيون     آذريونِها  كمداهن              ذهبيّة   حشيـت  بمسك   أذفر

                                                                             (ديوان الراوندی، ص۹)

و در قصيده ديگري بيان می كند كه:

تری البنفسج كبريتا     أطاف به             أطواق نار زهاها زنده الواري

و النّرجس الغضّ مزهوّاً بنضرته              دراهما    وضحا حفّت بدينار

                                                                                    (همان، ص۱۳۱)

  و همه اينها نشانه وسعت آگاهي راوندي از ادب عربي و شيفتگي وي نسبت به آثار منظوم عربي است و به همين دليل در آثار وي، موارد بسياري از اقتباس از شعر شاعران نامدار عرب وجود دارد. جلال الدّين أرموي در شرح ديوان راوندي بسياري از موارد اين اقتباس را مشخص و تبيين نموده است كه در اين نوشتار به برخي از آنها اشاره

 مي شود:

۱- حثّوا المطيّ فهذا الصّبح قد جشَرا        و صفّفَ الافقُ من أنواره طررا

                                                                     (ديوان الراوندي، ص ۱)

مطلع قصيده با سخن از آماده ساختن مركب، شروع می شود ، مضون اين بيت  گويا مأخوذ از شعر شاعر حماسي است كه مي گويد:

حثّو الرّكابَ تؤمُّها أنضاؤُها           فزَها الرّكاب مغنّيان و حادي

                                                             (تعليقات ديوان الراوندي، ص ۱۹۹)

اين تعبير در مطلع لامية العرب شنفري، شاعر دوره جاهلي آمده است و نيز از سخن

أبو نواس، شاعر عصر عبّاسي برگرفته شده است كه مي گويد:

قد أغتدي و الصّبح محمرّ الطّرر         و اللّيل يحدوه تباشير السّحر

                                                                                            (همان)

۲- در قصيده اي كه در توصيف هجوم سپاه سلجوق به كاشان و ويرانيهاي بار آمده از ان تهاجم سروده است آورده است:

« والدّهرُ لا يبقی علی» تاراته         طودٌ أشمّ ُموثّقُ الأركان

                                                                              (همان، ص۷۵)

أبوذؤيب هذلي در عينيّه معروفش آورده است:

و الدّهرُ لا يبقی علي حدثاته           جون السّراة له جدائد أربع

                                                           (هامش ديوان الراوندی، ص ۷۵)

۳- وي در بيان رفتار روزگار با حاكماني چون تُبَّع، نعمانيان  و غسّانيان مي گويد:

عصفت عواصفه بعصبة  تبّع            و  سرت طوارقه إلی النّعمان

و بآل  غسّــان ألمّ  فلم يدَع            نفساً  تنــفّس من بني غسّان

                                                                    (ديوان الراوندي، ص ۷۵)

و در اين مضمون، از ابيات شريف رضي بهره برده است كه مي گويد:

فالتفاتا إلی القرون      الخوالي            هل تری اليوم غير قرن فاني

أين ربّ السّدير و الحيرة  البيـ             ـضاء   أم  صاحبُ الأيوان

                                                (ديوان الشريف الرضي، ج۲، ص ۴۶۱)

۴- بيت:   من للأرامل و اليتامی          و المحصنات من الآيامی

                                                                   (ديوان الراوندي، ص ۱۱)

و از  بحتري، شاعر دوره عبّاسي، اقتباس كرده است كه مي گويد:

قل    للأرامل و      اليتامی            فلتبك أعينها لفقد حباب

                                                              ( حماسه بحتري، ص ۴۳۳)

۵٫ او در يكي از مدايح خود آورده است :

فثمّ الكمال و ثمّ الجمال              و ثمّ النّوال  ألا فاسعدوا

                                                                (ديوان الراوندي، ص۵۰)

اين تعبير برگرفته از بيت دوّم قطعه اي از صاحب بن عبّاد است كه مي گويد:

بحبِّ عليّ تزولُ    الشّكوك           و تَزكوا النّفوسُ و تصفو  النّجارُ

فمَهما       رأيتَ محبّا   له          فثمَّ الذّكاءُ    و    ثمَّ      الفخارُ

ومهما   رأيتَ    عدوّا   له          ففي   أصـلِه     نسبٌ   مُستعار

فلا تعذلوه     علی     فِعله          فحيـطانُ    دارِ   أبيه    قصار

                                                            ( تعليقات ديوان الراوندي، ص ۲۰۳)

راوندي در ضمن سروده هاي خود حكمتها و اندرزهايي را آورده است كه نشانه التزام وي به بهره گيري از شعر براي تهذيب نفوس و تربيت افراد مي باشد، مانند ابيات زير:

إنّ الشّباب         إذا ولّی بطيبته             فليس    يُرجعه نوحٌ و تعديد

                                                                         ( ديوان الراوندي، ص ۳۹)

ألم تر أنّ       المُنی         ضلّةٌ             يعيشُ   بها الخاملُ    المرمد

تنبّه     لشأنك      و    اجهد   له            فإنّ الخلاص    لمن    يجهد

                                                                                  ( همان، ص۴۷)

هي   الدّنيا تغرُّك    بالمُني هي              و تصدفُ عن محاذرة المناهي

و لو أنصفتَ نفسَك    لم تدَعها              تتوقُ إلی   التّحاسد و التّباهي

                                                                                     ( همان ، ۱۰۴)

حــكمُ دينِ الحـبّ  أن   يفـ ــتـــرسَ الأُسـدَ  الظّبـــــاءُ

                                                                              ( همان، ص ۱۱۷)

و   اعلم     بأنّ    الدّهرَ  آونة            و خـلالهـا    يتنـاثر     العمر

                                                                                      (همان، ص ۵۵)

شعر راوندي شعري اجتماعي و آيينه شفّاف زمان خويش است، موضوعات و مضامين آن در باره حوادث روزگار خود و مصائب و گرفتاريهاي مردم آن ايّام مي باشد. روحيه مردم گرايي اين شاعر موجب شد، تا در قصيده هاي مربوط به مراسم و مناسبتها مانند سفر حج ممدوح و يا فرارسيدن عيد نوروز توجه ممدوح و يا مخاطب خود را به تهيدستان و زيردستان جلب كند. در يكي از مدايح مجديّه خود مي گويد:

هنيئا لك العيدُ    السّعيد       فإنّه             بيُمن   و   إقبال عليك   نزيل

و ضيّفْه بالاحسانِ و الفضل و اقره            قری مثله   و المحسنون  قليل

                                                                                       (همان، ص ۸)

 و در تهنيت عيد فطر به مجد الدّين آورده است:

يا وصيّاً     لأبيه       آدم               في بنيه إنّه   نعم   المحامي

يتحرّاهم بما           يكفيهم              من لباسٍ أو شرابٍ أو طعام

كم   عذاری عنَّس    زوّجها               بعد  ما   خبن بأكفاء  كرام

و يتامی      عيّل     أنقذَها              بعد   ما أنشبها  نابُ الحمام

                                                                         (ديوان الراوندي،ص۵۳)

از اين رو پس از آن كه مجد الدّين و بهاء الدّين با پرداخت هفت هزار دينار  كاشان را از چنگال گرگان سپاه سلجوق در آوردند:

حامی علی قاسان حتّی انتاشها           من  ناشبات مخالب الذّوبان

                                                                       (ديوان الراوندي، ص۸۷)

در مدح آن ها مي گويد:

لولا   انقطاع الوحي   أنزل  ربّنا         في    شأنهم آياً    من   القرآن

يا مجدَ دينِ الله  يا  خير   الوری         هاتيك    نفثةَ    خاطرٍ    مَلآن

                                                                                    (همان، ص ۸۹)

و البتّه در اين بيان نوعي اغراق كه در شعر روا است را به كار برده است، همو گويد:

و أحمدُ الشّعرِ قدما قيل أكذبُه               لكنّ مدحَك  محمودٌ   بإحقاق

                                                                                     (همان،ص۹۸)

وي مشكلات و مسائل ملموس را دستمايه شعر خويش قرار مي دهد و تراژدي هجوم محمد بن ملكشاه سلجوقي به راوند، كشتن مردان و غارت أموال آنجا، ويراني آباديهای بي شمار، محاصره كاشان و پايمردي و درخشش سخاوت بزرگان كاشان را در قصيده  نونيّه و در ۱۰۵ بيت به نظم درآورده است كه به حق از اسناد معتبر تاريخي حوادث آن ايّام به شمار مي رود.[۱۵]

راوندي گاهي از روزگار شكايت مي كند و معامله او را با بزرگان سلف شرح مي دهد. اين رويكرد نشانه بدبيني و روحيه تشاؤم وي نيست، بلكه به نظر مي آيد، هدف وي اشاره به شرائط سخت و دشوار دوران حاكميّت سلسله سلجوقيان و تنگناهايي مي باشد كه براي شيعيان پديد آورده است، زيرا پس از شكايت از رفتار روزگار به شرح خط سير لشكريان سلجوق و خرابيهاي باقي مانده از  ايشان در روستاها و توابع كاشان مي پردازد.

وي با اشاره به جور و ستمي كه بر كاشان رفته است مطلع يكي از مديحه هاي خود را  چنين آغاز مي كند :

الله يعلم ما قاسته      قاسان            فليغشها منك إفضال و إحسان

                                                                              ( همان، ص۱۳)

و در ادامه آورده است:

و عشّش الجورُ في أقصی مرابعها           ما إن لها منه أنصارٍ و أعوان

                                                                              ( همان، ص۱۴)

در قصيده رائيّه اي كه به پسرش، احمد نوشته است از وي مي خواهد كه در اصفهان سكني گزيند و سپس ويرانگري هاي سپاه سلجوق را بيان مي كند و مي گويد:

أبنيّ   فاسكن اصفهـان مكرّما           حلف المسرّة ضاحكا  مستبشرا

و اترك أباك يقـاس قاسان الّتي          أضحت بأيدي الجور تيها مقفرا

قد أوحشت ساحاتها و عرصاتها          فلو اطّلعت رأيت  أمـرا منكرا

                                                                                         (همان۱۸۵)

وي در نونيّه اي كه در شرح اين تهاجم و خفقان پديد آمده به واسطه آن سروده است،

مي گويد:

تبّاً لدهرٍ     ملجمٌ     آساده          سودُ الكلاب و خمّعُ    الضّبعان

يا لَلرّجالِ لجور   دهرٍ جائرٍ          يا لَلرّجال     لصَرفه    الخوّان

                                                                                        (همان، ص۷۵)

و در ادامه با اشاره به رفتار روزگار با اقوام تبّع، نعمانيان، غسانيان و… مي گويد

هذاك ديدنُه    و هذا دأبه                يجري     بحكم قضائه المَلَان

                                                                                           ( همان)

اين نوشتار را با شعري از راوندي كه بيانگر غربت او در كاشان بود، به پايان مي بريم، بدان اميد كه با تحقيق بيشتر در باره آثار و انديشه هاي او، وي و ديگر فرزانگان كاشاني عربي سرا و طلايه داران مكتب اهل بيت عليهم آلاف التحيّة و الثّناء  از غربت شناخت بيرون آيند.

إنّي  بقاسان قريب    حريب           و ليس ذا أن ليس  فيها قريب

بل هو من فقدان   جنسي بها           و الفاقد الجنس غريب غريب

                                                                            (همان، ص ۶۲)

 نتيجه بحث

در ميان دانشمندان بي شمار فارسي زبان كه با سرودن شعر به زبان عربي، ميراث ادب عربي را پاس داشته اند، سيد ابو الرّضا راوندي كاشاني، از دانشمندان پارسي زبان قرن ششم هجري است كه اثري گرانسنگ به يادگار نهاده است. وي وارث  دوره جمود شعر عربي است. از اشعار او معلوم مي شود كه  وي، هيچ نوآوري در شعر نداشت،  او در شعر غنايي و سنّتي پيرو سبك شاعران  پيش از خود بود و در شروع قصايد، تصويرگري، تضمين، تلميح و اقتباس شيوه شاعران دوره جاهلي و عصر عباسي را در پيش گرفته و در اغراض گوناگون مانند  مدح و غزل و وصف و رثا شعر سروده است. راوندي  در چكامه هاي خود خصلت مردم باوري، نوع دوستي وگرايش شيعي خود را آشكار ساخته و به تبليغ مباني تشيّع پرداخته است. وي در قصيده نونيّه و ديگر اشعار خود فجايع و آلام بار آمده از  حمله سپاهيان ملكشاه سلجوقي به كاشان و توابع آن و ستمهايي كه بر مردم اين ديار رفته  و پايمردي،ايثار و سخاوتهاي بزرگان كاشان آن روزگار را شرح داده است؛ ازاين رو ديوان راوندي سندي معتبر از تاريخ قديم كاشان به شمار مي رود.

 پي نوشتها:

۱٫ مدرسه مجديّه توسط مجد الدين ابوالقاسم عبيد الله بن الفضل بن محمود القاشاني، از خواجگان متديّن و خيّر قرن ششم، بنا شده و طلاّب در آن جاي داده و شهريه براي ايشان قرار داده و توليت و تصدّي تدريس آن را به سيد فضل الله راوندي سپرده بود

۲٫ در شعر غنايي،  شاعر از طبع خود مدد مي جويد و از قلب خويش مي گويد و احساس خود را بيان مي كند.

۳٫ در شعر قصصي حوادث رويدادهاي جنگي و افتخارات ملّي وبه صورت داستان به نظم كشيده مي شود.

۴٫ صداقت در شعر يعني شاعر آنچه را كه در روحش خلجان دارد بر زبان مي آورد و احساس تكلّف ندارد.

۵ . شعر وجداني،  بيانگر روح شاعر و ادراكي است كه  به شخص شاعر دست مي دهد.

۶ . سادگي يعني شاعر آنچه را احساس مي كند بدون پيرايه بر زبان آورد.

۷ . جامعيت آن است كه مطلب به طور كامل در يك بيت ادا شود. وخصيصه مقابل آن، موقوف المعاني بودن است.

۸ . اطالة وسخن گريزي يا استطراد آن است كه شاعر از موضوع اصلي خارج شده و به موضوعات وابسته به ان بپردازد. ( تاريخ الأدب العربي، عمر فرّوخ، دارالعلم للملايين،۱۹۸۴،ج۱،ص ۷۶ـ ۷۹).

۹ . همان، ص ۱۹۸: در لغزي مربوط به نام پسرش، أحمد آورده است:

أقبل كالبدر     في مدارعه        يشرق في السّعد  من مطالعه

أوّلـه     ربـع عشر    ثالثه         و  ربع   ثانيـه  جزر  رابعه

۱۰ . طلل: ويرانه ها و آثار باقيمانده از منازل معشوقه.

۱۱٫ مخضرم: شاعري كه دو دوره جاهلي و اسلام را درك كرده است.

۱۲٫ مجد الدّين، از بزرگان كاشان، بلند همّتي  متديّن و اهل بخشش است كه مدارس و مساجد ساخته و در امور عامّه صاحبقدم بوده است .

۱۳٫ براي اطّلاع از برخي موارد وصف طبيعت، به صفحه هاي ۱۹، ۲۴، ۴۰، ۵۵، ۵۹، ۱۲۵و ۱۲۶؛ و براي وصف شراب، به صفحات ۹۴، ۱۳۶، ۱۹۷ و براي  وصف اشتياق، به صفحات ۳۴، ۱۱۱، ۱۳۴، ۱۶۲  ديوان ابو الرّضا راوندي رجوع شود.

۱۴٫  براي آشنايي بيشتر به صفحات ۲۱،۴۳،۴۷،۶۷،۱۶۶ ديوان الراوندي مراجعه شود.

۱۵ . اين حمله در ربيع الآخر سال ۵۳۲ هجري رخ داده است . (رك: ص ۷۴ ـ ۹۰ ديوان الرّاوندي).

 فهرست مراجع

۱٫تاريخ الأدب العربي؛ عمر فرّوخ، دارالعلم للملايين،۱۹۸۴٫

۲٫جمهرة أشعار العرب؛ ابو زيد قرشي، بيروت، دارالكتب العلميّة،۱۹۸۶م.

۳٫ديوان سيد ابوالرّضا الراوندي؛تصحيح سيدجلال الدّين الأرموي،طبع مجلس،۱۳۳۴ ﻫ ش.

۵٫ديوان الشريف الرضي؛ نشر وزارة الإرشاد، ايران،ج۲، ۱۴۰۶ﻫ .

۶٫ديوان زهير بن أبي سلمي؛ تعليق سيف الدين الكاتب، بيروت، دار مكتبة الحياة،۱۹۸۶م.

۷٫ديوان حسان؛ تحقيق عبد الله مهنّا، بيروت، دارالكتب العلميّه، ۱۴۰۶ ﻫ .

۸٫ديوان كعب بن زهير؛ بيروت، دار الكتب العلميّة، ۱۹۸۷م.ص ۴۵۶٫

۹٫ديوان الأعشی الكبير؛ تحقيق مدي محمد ناصرالدين، مكة المكرّمه، دارالباز،.

۱۰٫شرح نهج البلاغة؛ ابن ابي الحديد، بيروت، دار إحياء الكتب العلميّة،۱۹۶۷٫

۱۱٫الفن ومذاهبه في الشّعر العربي؛شوقي ضيف،ترجمه آباد،مشهد،دانشگاه فردوسي، ۱۳۸۴٫

۱۲٫الكميت بن زيد و قصائده الهاشميّات؛ عبدالمتعال الصعيدي، القاهرة ، دارالفكر العربي.

۱۳٫مقدمة القصيدة في صدر الاسلام؛ حسين عطوان، عمّان.

۱۴٫الموسوعة الشعريّه(cd).

۱۵٫مهيار الّديلمي  حياته و شعره؛ عصام عبد علي، الجمهوريّة العراقيّة، وزارة الإعلام.

علي، الجمهوريّة العراقيّة، وزارة الإعلام.

لینک کوتاه : https://kashanonline.com/?p=2805
  • نویسنده : عباس اقبالي، استاديار گروه عربي دانشگاه كاشان
  • ارسال توسط :
  • منبع : مجله كاشان شناخت
  • 1887 بازدید
  • بدون دیدگاه

ثبت دیدگاه

مجموع دیدگاهها : 0در انتظار بررسی : 0انتشار یافته : 0
قوانین ارسال دیدگاه
  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.