حکایت «محمد‌خان ضرابی» و بازی در «آبی و رابی»

آبی و رابی، داستان دو شخصیت به نام‌های آبی (محمدخان ضرابی) و رابی (غلامعلی‌خان سهرابی‌فرد) است. آبی هنگامی که آب می‌نوشد، شکم رابی باد می‌کند. رابی زیر بوم غلطانی دراز می‌کشد و آبی با پتک بر سر او می‌زند و رابی پهن و کوتاه می‌شود. در رستوران لقانطه، آبی و رابی سفارش مرغ می‌دهند و وقتی قصد خوردن آن را دارند، آن مرغ به پرواز در می‌آید و …
محمدخان ضرابی (۱۶ اردیبهشت ۱۲۸۵ –۲۷ آبان ۱۳۷۲) یکی از نخستین بازیگران مرد سینمای ایران بود که به‌ همراه چند هنرپیشه دیگر، در فیلم آبی و رابی ساخته سال ۱۳۰۹ بازی کردند.
وی سال ۱۲۸۵ شمسی در کاشان متولد شد و تحصیلات ابتدایی را در نیاسر به پایان رساند و برای ادامه تحصیل ابتدا راهی تهران و سپس فرانسه شد. ضرابی در سن ۲۳ سالگی با مدرک «مهندسی عمومی» به ایران بازگشت و علاوه بر تدریس زبان فرانسه در مدارس (سن لویی و ژاندارک) و مؤسسات آلیانس و فرانسه، به کار در وزارت راه مشغول شد.
وی مهرماه ۱۳۶۷ در گفتگویی با مسعود مهرابی (مدیر مسئول ماهنامه سینمایی فیلم) درباره چگونگی حضورش در فیلم آبی و رابی گفت:
«از اروپا برگشته بودم که روزی یک آگهی در روزنامه‌ای دیدم که دعوت به مدرسه آرتیستی می‌کرد. رفتم و خودم را به آگهی‌دهنده معرفی کردم. او اگانیانس بود. او تیپ خوب و فهمیده‌ای بود. اوگانیانس همه‌کاره مدرسه آرتیستی و فیلمِ آبی و رابی بود. خودش فیلم‌بردار بود، کارگردان بود و بازی هم می‌کرد. علت اینکه علاقمند شدم بروم مدرسه آرتیستی، برای این بود که یک کاری بود تازه‌درآمد. می‌خواستم ببینم چه می‌شود. خیلی ساده. جهت این سرگرمی‌ای که ما می‌رفتیم، خُب رفقایی هم پیدا کردیم که علاقه به این کار داشتند. یکی از رفقا، قطبی بود (محمدعلی قطبی)، یکی هم دهقان (احمد دهقان) و دیگری هم آقای دکتر سهرابی (غلامعلی سهرابی‌فرد، بازیگر نقش آبی). با من می‌شدیم چهار نفر (با خنده) مثل چهار سوارِ سرنوشت!… موقع فیلم‌برداری دلم تاپ‌تاپ می‌کرد. نمی‌دانستم که نتیجه‌اش چه می‌شود. فیلم که روی پرده رفت، همه دست زدند. خوشحال شدم. خیلی خوشحال شدم.»
محمد ضرابی جز آبی و رابی در هیچ فیلم دیگری بازی نکرد، ولی با همین تک‌فیلم، نامش را به عنوان یکی از معدود پیشگامان بازیگری فیلم در تاریخ سینمای ایران ثبت کرد.
درست ۹۵ سال پیش ساعت دو بعد از ظهر روز جمعه، ۱۲ دی ۱۳۰۹ در سینما مایاک تهران فیلم «آبی و رابی»، نخستین فیلم بلند داستانی و صامت سینمای ایران ساخته آوانس اوگانیانس و با فیلمبرداری خان‌بابا معتضدی روی پرده سینماها نقش بست تا سینمای ایران شاهد نمایش اولین فیلم داستانی خود باشد.
بازیگران اصلی اولین فیلم «آبی و رابی» که یک فیلم کمدی بود عبارت بودند از محمد ضرابی و غلامعلی سهرابی که یکی نقش فرد کوتاه قد و دیگری نقش یک فرد بلند قد را بازی می‌کرد و در طول فیلم حوادث غیرمترقبه و جالب و خنده‌داری برای این دو به وجود می‌آمد.
آوانس اوگانیانس، فارغ‌التحصیل دانشکده تجارت از تاشکند، حقوق از عشق‌آباد، آموزشکده فیلم مسکو، دکترای سینما، دکترای علوم و دکترای طب و وی اولین کسی بود که مدرسه‌ای برای تربیت فیلمسازان در ایران تأسیس کرد و برای ساختن اولین فیلم خود یعنی «آبی و رابی» نیز از شاگردان همین مدرسه استفاده کرد.
فردریک تالبرگ (طراح نشانه راه‌آهن) نیز برای این فیلم نقاشی‌هایی طرح کرد که خان‌بابا معتضدی با استفاده از آن‌ها، تیتراژ آبی و رابی را ساخت. نقاشی‌هایی که تالبرگ برای آبی و رابی طرح کرد، نشان می‌دهد که نخستین فیلم سینمای ایران به شیوه اصولی با تیتراژ برخورد کرده است.
معتضدی پس از ابراهیم‌خان عکاس‌باشی و روسی‌خان، سومین فیلمبردار تاریخ سینمای ایران است که فیلم‌های بسیاری از جمله «آبی و رابی» را فیلمبرداری کرده است. او در خانه‌اش تاریکخانه‌ای بنا کرد که نوشته‌های بین فیلم‌ها را فیلمبرداری و ظهور می‌کرد.
اوگانیانس پس از فیلم «آبی و رابی» ساخت دومین فیلم خود به نام «حاجی آقا آکتور سینما» را شروع کرد؛ این فیلم پس از مراحل تولید در اواخر سال ۱۳۱۲ آماده نمایش شد، ولی در همین زمان تب اولین فیلم ناطق فارسی«دختر لر» همه‌گیر شد و این نمایش اگرچه جزو اولین فیلم‌های ایرانی بود ولی نه تنها توفیقی برای سازندگانش به بار نیاورد، بلکه تا حدودی باعث ورشکستگی آن‌ها نیز شد.
اوگانیانس در اواخر سال ۱۳۱۸ شمسی در هندوستان «مدرسه آرتیستی سینما» را تأسیس کرد و در همان سال در جریان ارزش‌گذاری برای اهدای جایزه به بهترین فیلم‌های هندی فعال بود. او با نام او.جی اوهانیان فعالیت می‌کرد، و در ژانویه ۱۹۴۰ میلادی دستگاهی به نام «اوهان سیستم» ساخت که امکان سنکرونیزه کردن فیلم و صدا را در داخل استودیو فراهم می‌کرد. آوانس اوگانیانس در ۶۱ سالگی در تهران و در گمنامی درگذشت.
مختصات کامل فیلم «آبی و رابی»:
خلاصه داستان: ماجراهای خنده‌آور دو مرد بلند و کوتاه قد در موقعیت‌های مختلف
بر اساس: فیلم‌های موسوم به پات و پاتاشون/ سال اکران: ۱۳۰۹/ کارگردان: آوانس اوگانیانس/ فیلمنامه‌نویس: اوانس اوگانیانس/ فیلمبردار: خان‌بابا معتضدی/ بازیگران: محمدخان ضرابی، غلامعلی خان سهرابی‌فرد، محمدعلی قطبی، امیر ارجمند، ابوالقاسم آشتی، سیرانوش و آوانس اوگانیانس و احمد دهقان/ مدیر فنی: خان‌بابا معتضدی/ دستیار: یدالله طالقانی/ تدوینگر: آوانس اوگانیانس/ چاپ و لابراتوار: خان‌بابا معتضدی، یدالله طالقانی/ تیتراژ: خان‌بابا معتضدی/ با استفاده از نقاشی‌های: فردریک تالبرگ/ محصول: سینما مایاک (صامت)/ سالن نمایش: سینما مایاک (۱۳۰۹)/ گونه: کمدی/ تهیه‌کننده: ساکوالیدزه
تنها نسخه «آبی و رابی» که در اختیار ساکوارلیدزه تهیه کننده فیلم بود، در آتش‌سوزی سینما مایاک در ۱۳۱۱ به کلی از بین رفت. فیلم، اگر چه کلاً بدرنگ و تاریک و گاه نیز بی‌رنگ بود و موضوع و داستان خاصی نداشت ولی به لحاظ جنبه‌های کمیک و تصاویرش از مناظری آشنا در تهران، از آن کم و بیش استقبال شد.
.. و اما درباره فیلمبردار «آبی و رابی»
خان بابا معتضدی، نخستین مستندساز و از نخستین فیلمبرداران سینمای ایران بود که در سال ۱۲۷۱ در تبریز به دنیا آمد.
وی طی سالهای تحصیلش در رشته الکترومکانیک در فرانسه با پسر رئیس کمپانی گومون آشنا شد و فن فیلمبرداری و ظهور فیلم را آموخت و در اواخر دوره قاجار به ایران بازگشت. معتضدی فیلم های کوتاه کمدی _ اجتماعی تهیه کرد که بخش هایی از آن در فیلم «از مشروطیت تا سپنتا» استفاده شد.
معتضدی همچنین همزمان با فعالیت آوانس اوگانیانس نخستین فیلم سینمای ایران، «آبی و رابی» را در سال ۱۳۰۹ با دوربین گومون و سرعت ۱۶ کادر در ثانیه فیلمبرداری کرد. فعالیت های اخیر او بسیار مورد توجه احمدشاه قاجار قرار گرفت تا آنجا که مامور شد از ولیعهد محمد حسن میرزا فیلمبرداری کند.
خان بابا معتضدی با قدرت گرفتن سردار سپه تا مدتها فیلمبردار رسمی حکومت پهلوی بود. حاصل کارهای معتضدی فیلم های کوتاه خبری همچون رضا شاه و مجلس موسسان سال ۱۳۰۴، تاجگداری در کاخ گلستان سال ۱۳۰۵ و افتتاح بانک ملی ایران در سال ۱۳۰۷ بود.